Ιστορία

Η επίσημα καταγεγραμμένη ιστορία της Τσαριτσάνης ξεκινάει περίπου τον 7ο αι. μ.Χ. με την κάθοδο των Σλάβων στον ελληνικό χώρο. Ο αρχαιολόγος Αρβανιτόπουλος, σε ανασκαφές που έκανε στον βόρειο και πάνω από την Τσαριτσάνη λόφο, τον γνωστό ως "Τρανό Αηλιά", το 1912, βρήκε θολωτούς τάφους και τείχη ακρόπολης της αρχαϊκής εποχής, που πιθανόν να ανήκουν σε κάποια αρχαία θεσσαλική πόλη, ίσως την αρχαία Όρθη.
Η ανάπτυξη του χωριού κορυφώθηκε τον 18ο αι., χάρη στα ανάρπαστα στις ευρωπαϊκές αγορές της εποχής προϊόντα της ντόπιας βιοτεχνίας: βαφή νημάτων και ύφανση μεταξωτών και βαμβακερών υφασμάτων. Υπήρχαν δέκα Συνεταιρισμοί - Συντροφίες υφαντών. Αυτή η άνθηση του εμπορίου οδήγησε τους κατοίκους της σε ταξίδια στα Βαλκάνια και στην Ευρώπη (Βιέννη, Βουδαπέστη, Λειψία). Εκεί, δέχτηκαν επιρροές από τον Διαφωτισμό, με αποτέλεσμα οι ιδέες του να διδαχτούν από τους δασκάλους της Τσαριτσάνης (και μετέπειτα διδασκάλους του Γένους): Κωνσταντίνο Κούμα, Ιωάννη Πέζαρο και Κωνσταντίνο Οικονόμου εξ Οικονόμων. Χάρη σ’ αυτή την οικονομική και πολιτιστική της άνοδο, η Τσαριτσάνη αναδεικνύεται σε θαυμαστό πολιτιστικό κέντρο της Ρωμιοσύνης.
Δυστυχώς, το έτος 1813 ενέσκηψε στην Τσαριτσάνη και σε όλη την επαρχία επιδημία πανώλης, με αποτέλεσμα την ερήμωση του χωριού. Μια περιγραφή της τότε κατάστασης μας δίνει το τοπικό θρηνώδες άσμα:"Σ' όλο τον κόσμο ξαστεριά, σ' όλο τον κόσμο ήλιος , μόν' στην καημένη Τσαρίτσανη, καπνός κι αντάρα βγαίνει, βάρεσε το θανατικό, θανατικό μεγάλο, απ’ το μεγάλο Σάββατο στ΄Αναληψιού το βράδυ, εννιά χιλιάδες πέθαναν κορίτσια απ΄τη δασκάλα, κι άλλες εννιά μας πέθαναν μικραρραβωνιασμένα, σκουριάσανε κι οι κλειδαριές, χορτάριασαν κι οι πόρτες, σκούζουν οι μάνες για παιδιά και τα παιδιά για μάνες....".
Φυσικά, το αθάνατο χωριό δε σταμάτησε να αγωνίζεται. Το όνομα του Τσαριτσανιώτη αγωνιστή Πούλιου Ταμπάκη, είναι στενά δεμένο με τον αγώνα του 1821. Ακόμη, είναι γνωστό ότι Τσαριτσανιώτες αγωνιστές πολέμησαν με τον Ιερό Λόχο του Αλέξανδρου Υψηλάντη στη μάχη του Δραγατσανίου, στο Ιάσιο της Ρουμανίας το Φλεβάρη του 1821.
Επίσης, ένας από τους ήρωες της Β' Εξόδου του Μεσολογγίου του 1826, ο Επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ (που ανατίναξε το φρούριο του ανεμόμυλου), γεννήθηκε στην Τσαριτσάνη (σύμφωνα με τον Φιλικό, κληρικό, αγωνιστή και πρώτο ιστορικό του αγώνα Αμβρόσιο Φραντζή) και ήταν μαθητής του Κωνσταντίνου Κούμα. Ο Ιωσήφ σπούδασε στην Τσαριτσάνη και τοποθετήθηκε εκεί με τον βαθμό του Πρεσβύτερου. Συνεργάστηκε θερμά με τους προύχοντες για την προετοιμασία της επανάστασης του 1821. Τα πρώτα χρόνια μαθήτευσε στα Αμπελάκια και από το 1790 ήρθε στην Τσαριτσάνη. Μετά την επανάσταση του Βλαχάβα διέφυγε στην Αρχιεπισκοπή της Άρτας. Το 1818 μυήθηκε από τον Επίσκοπο Ρωγών Μακάριο στη Φιλική Εταιρία και το 1820 χειροτονήθηκε Επίσκοπος Ρωγών.
Με την Τσαριτσάνη είναι στενά συνδεδεμένο και το όνομα του Νικόλαου Κασομούλη. Γεννήθηκε στην Κοζάνη το 1795, οι γονείς του καταγόταν από τη Βλάστη. Τον περισσότερο καιρό του, ως παιδί, τον περνούσε στην Τσαριτσάνη, όπου ο πατέρας του ξεχείμαζε το τσελιγκάτο του. Ο Νικόλαος σπούδασε στην Ελληνική Σχολή Τσαριτσάνης με Διευθυντή τον Κων. Οικονόμο και δασκάλους τους Κων. Κούμα, Ιωάννη Σπαρμιώτη, Ρωγών Ιωσήφ και Πέζαρο. Έπαιξε σπουδαίο ρόλο στην επανάσταση του Ολύμπου το 1822, και μετά πήγε στα Άγραφα όπου έγινε γραμματέας του οπλαρχηγού Στουρνάρη. Πήρε μέρος στην Έξοδο του Μεσολογγίου, την οποία και περιέγραψε. Κατόπιν έγινε Χιλίαρχος, παντρεύτηκε στη Στυλίδα, όπου και πέθανε το 1871.
Η Τσαριτσάνη, που την εποχή της Σλαβικής ευημερίας ονομαζόταν "Αλτίν Τσαρίτσανη" (δηλαδή χρυσή Τσαριτσάνη), άρχισε να υποσκελίζεται μετά το 1881 και την απελευθέρωση της Θεσσαλίας, διότι οι Τούρκοι για να επιβλέπουν τα Ελληνοτουρκικά σύνορα στη Μελούνα, είχαν ανάγκη στρατιωτικών δυνάμεων, τις οποίες εγκατέστησαν στην Ελασσόνα (έδρα τότε του 66ου Τουρκικού συντάγματος πεζικού). Την Ελασσόνα επίσης όρισαν ως έδρα Καϊμακάμη (δηλαδή Έπαρχου), η οποία αν και είχε παντός είδους δημόσιες υπηρεσίες, είχε ελάχιστο Ελληνικό και χριστιανικό πληθυσμό (σε αντίθεση με την τότε Τσαριτσάνη, που είχε 5.000 Έλληνες χριστιανούς κατοίκους και ήταν έδρα μητρόπολης ως το 1915). Κατά τη διάρκεια της Κατοχής, τον Αύγουστο του 1942, μια ντουζίνα παλικάρια της Τσαριτσάνης ίδρυσαν την πρώτη ομάδα ανταρτών του ΕΛΑΣ Ολύμπου, που οδήγησε στην εξάπλωση και ανάπτυξη του κινήματος της Εθνικής Αντίστασης. Στην παρακμή του χωριού συνετέλεσαν πολλά: αρχικά, η χρησιμοποίηση από την αγγλική βιομηχανία του ατμού και των χημικών βαφών, έκανε μη βιώσιμες τις ελληνικές επιχειρήσεις. Έπειτα ήρθαν οι επιδρομές των Αλβανών Γκέγκηδων το 1878, η καταστροφική πλημμύρα το 1883, καθώς και η διπλή καταστροφή (1943 και 1944) του χωριού από τα Ιταλικά και Γερμανικά στρατεύματα. Οι σημερινοί κάτοικοί της, άξια τέκνα των προγόνων τους, συνεχίζουν να αντιστέκονται, αυτή τη φορά ενάντια στο σχέδιο "Καποδίστριας" που τους στερεί το δικαίωμα (αν και ιστορικός οικισμός) να αυτοδιοικούνται ως Κοινότητα.
Άξιο αναφοράς είναι και το ότι η ξακουστή τραγουδίστρια του έθνους, η θρυλική Σοφία Βέμπο (γεννημένη το 1913 στην Καλλίπολη της Ελληνικής τότε Ανατολικής Θράκης/Ελλήσποντος), πέρασε τα παιδικά της χρόνια στην Τσαριτσάνη, μιας και εδώ δούλευε ο πατέρας της στα καπνεργοστάσια. Οι παλιότεροι ακόμα τη θυμούνται να τραγουδάει στα μπαλκόνια. Αργότερα, για οικονομικούς λόγους έφυγαν οικογενειακώς από το χωριό, όμως η Σοφία δεν έχανε ευκαιρία να το επισκέπτεται, όπως μαρτυρά το φωτογραφικό υλικό και οι μαρτυρίες. Απεβίωσε στις 11 Μαρτίου 1978. Πρόσφατα, ο πάντα δραστήριος και άξιος Σύλλογος Γυναικών Τσαριτσάνης έστησε ένα καλαίσθητο μνημείο στη μνήμη της, στη μικρή πλατεία πάνω από την εκκλησία της Παναγίας και δίπλα στο πυργόσπιτο του Μάμτζιου, εκεί όπου κάποτε ζούσε η οικογένεια Βέμπου.